Competentiekaders voor leren en werken, ook over de grenzen heen: een toepassing binnen Europass

Competentiemanagement (het herkennen, benutten en ontwikkelen van competenties) is de laatste jaren ingeburgerd geraakt in veel Vlaamse organisaties en bedrijven. Ondertussen is ook duidelijk geworden dat dit meer is dan een tijdelijke hype. Het is een noodzakelijk fundament om op een hedendaagse manier om te gaan met menselijk kapitaal.

In dit artikel gaan we dieper in op diverse referentiekaders om competenties te beschrijven. Er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie voor het begrip “competentie”. In de literatuur zijn de kernelementen zoals “vermogen, ontwikkelbaar, passend gedrag en situatiegebonden”, wel vaak terug te vinden. Het is dan ook zinvol om eerst aan te geven hoe wij binnen Europass Vlaanderen het begrip competentie definiëren:

Een competentie is het ontwikkelbare vermogen van mensen om een taak adequaat te verrichten. Het is een individuele capaciteit om (theoretische en praktische) kennis, vaardigheden en attitudes te gebruiken, in functie van de concrete en veranderende werksituatie en bij persoonlijke en maatschappelijke activiteiten.

Een competentie kan je dus ontwikkelen door doelbewust te leren en te oefenen, wat meteen het verschil aangeeft met een talent, dat aangeboren is. Het leerproces voor een competentie die aansluiten bij een talent, zal uiteraard sneller en gemakkelijker verlopen.

Competenties concreet beschrijven

Waarvoor je competenties ook wilt gebruiken (personeelsselectie, -beoordeling, assessment, certificering, opleiding, …), de eerste stap is steeds het vastleggen van de set waarmee je zal werken.

Zelf competenties beschrijven is een optie. De Guide for writing functional competencies van de universiteit van Baltimore helpt je zeker op weg:

Actief werkwoord

Onderwerp

Waarom

Hoe

Wat de medewerker doet

Met wat of wie

Verwachte output

Procedures, tools, uitrusting

Competentiekaders

Wat je zelf doet, doe je misschien beter, maar het kost je ook behoorlijk wat tijd om een volledige set van competenties te beschrijven. Daarom is het waarschijnlijk efficiënter om inspiratie te zoeken in bestaande competentiekaders die al dan niet gratis beschikbaar zijn. Zowel vanuit internationale als nationale hoek werden een aantal competentiekaders ontwikkeld. Deze hebben als voordeel dat we in een gemeenschappelijke taal kunnen spreken over een set van competenties, die gevalideerd zijn door experten. Het aanbod is erg uitgebreid en dus is de keuze moeilijk. We zetten hier de competentiekaders die het meest relevant zijn voor Europass, op een rijtje. Daarbij focussen we op een brede toepasbaarheid (sectoroverschrijdend) en de internationale (Europese) legitimiteit. Want het zichtbaar en verstaanbaar maken van competenties buiten de eigen landsgrenzen zal in tijden van globalisering alleen maar aan belang winnen.

Hieronder stellen we een aantal competentiekaders voor die het brede gamma van ‘soorten’ competenties omvat. Het gaat om:

  • vaktechnische competenties: competenties (vaardigheden, kennis en attitudes) die nodig zijn om een vak of beroep uit te oefenen;
  • taalcompetenties: dit omvat competenties zoals het lezen, luisteren, schrijven, spreken en gesprekken voeren in een vreemde taal (d.w.z niet de moedertaal);
  • digitale competenties: competenties die te maken hebben met onder andere de verwerking van digitale informatie, digitale communicatie en -samenwerking, contentcreatie en e-veiligheid;
  • soft-skills: deze competenties worden vaak gepositioneerd tegenover “hard skills”, de vaktechnische competenties. Toch zijn ze geen tegengestelden maar vullen ze elkaar eerder aan. Het gaat om (inter)persoonlijk vaardigheden zoals onder andere organiseren, stressbestandigheid en samenwerken.

1. Vaktechnische competenties: VKS en Competent

We bespreken de Vlaamse Kwalificatiestructuur (VKS) en Competent.

1.1. Vlaamse Kwalificatiestructuur: Onderwijs- en beroepskwalificaties

Wat is de Vlaamse Kwalificatiestructuur?

De Vlaamse kwalificatiestructuur (VKS) bevat alle erkende kwalificaties, die kunnen variëren van niveau 1 tot 8. Elk niveau wordt beschreven aan de hand van de elementen kennis, vaardigheden, context, autonomie en verantwoordelijkheid. De Europese Kwalificatiestructuur (EQF) en de VKS hebben beide 8 niveaus, waardoor een makkelijke vergelijking kan gebeuren.

Er worden beroeps- en onderwijskwalificaties onderscheiden.

  • Onderwijskwalificaties (of “diploma’s”) voor onderwijsopleidingen die gericht zijn op de arbeidsmarkt, bevatten naast een vakinhoud, die gebaseerd is op de beroepskwalificaties, ook meer algemene onderwijsdoelen (bijvoorbeeld eindtermen, specifieke eindtermen).
  • Beroepskwalificaties beschrijven wat iemand moet kennen en kunnen om een bepaald beroep uit te oefenen. Via deze databank kan je alle erkende beroepskwalificaties met de onderliggende competenties raadplegen en de samenhang met andere kwalificaties zoeken. Bij het formuleren van de competenties wordt ook de Competent-databank (zie verder) als referentie gebruikt. In beroepskwalificaties zijn zowel hard als soft-skills geïntegreerd opgenomen.
Waarvoor wordt VKS gebruikt?

Erkende beroepskwalificaties zijn de basis voor alle formele onderwijstrajecten. In duaal leren vertaalt men beroepskwalificaties naar standaardtrajecten, in het volwassenenonderwijs naar opleidingsprofielen en in de graduaatsopleidingen naar domeinspecifieke leerresultaten.

Ook opleidingspartners buiten het formele onderwijs (bijvoorbeeld Syntra, VDAB of andere publieke of private organisaties) kunnen een aanvraag indienen voor een beroepskwalificerend opleidings- of EVC-traject, indien ze voldoen aan de voorwaarden uit het gemeenschappelijk kwaliteitskader. De opleidingen of assessments (in het geval van Erkennen van Verworven Competenties) richten zich op de competenties in de beroepskwalificaties en leiden ook naar officiële bewijzen van beroeps- of deelkwalificatie.

Toekomst

Met de modernisering van het secundair onderwijs zullen in de toekomst ook alle richtingen met een arbeidsmarkt- of dubbele finaliteit competenties uit de beroepskwalificaties opnemen om de opleidingen inhoudelijk vorm te geven. Ook beroepskwalificerende opleidingstrajecten buiten het formele onderwijs (Syntra, VDAB of erkende aanbieders) richten zich op de competenties uit de beroepskwalificaties. Dat is ook het geval bij assessments in het kader van erkennen van verworven competenties (EVC).

Het gebruik van beroepskwalificaties zorgt ervoor dat alle opleidingen inhoudelijk aansluiten op de competenties die de arbeidsmarkt vraagt. Bovendien kunnen lerenden ook eenvoudiger wisselen tussen opleidingsaanbieders, tussen werken (ervaring opdoen), leren (opleiding volgen) en gecertificeerd worden (EVC).

1.2. Competent: Beroepscompetentieprofielen

Wat is Competent?

Competent is de standaardtaal voor beroepen en competenties op de arbeidsmarkt in België. De databank bevat een set van (ongeveer 660) beroepscompetentieprofielen.

Elk profiel bevat een lijst van competenties. Elke competentie bestaat uit een vaardigheid (wat je kan) en één of meer kenniselementen (wat je weet) en komt tot uiting in het gedrag dat je stelt (gedragsindicatoren).

Waarvoor wordt Competent gebruikt?

Competent dient als basis voor de dienstverlening van zowel VDAB als de overheidsdiensten voor arbeidsbemiddeling in Brussel (Actiris), Wallonië (Forem) en het Duitstalig landsgedeelte (ADG). Iedere burger die zich inschrijft bij VDAB, kan in “Mijn Loopbaan” de eigen jobdoelen en competenties aanvullen op basis van data uit Competent. Werkgevers maken in “MasterVac” hun vacatures aan met dezelfde data. Daardoor vormt Competent de basis voor jobmatching. Daarnaast dient Competent voor data-uitwisseling tussen partners, zoals Synerjob, onderwijs en de Europese databank ESCO.

Samenwerking met partners

Competent is gebaseerd op de Franse beroependatabank ROME (versie 3) en vormt een nationaal en internationaal partnerschap. In eigen land wordt de databank ontwikkeld door VDAB samen met sociale partners, sectoren en Synerjob. De data van Competent zijn ook beschikbaar als open data via API's. Verschillende organisaties gebruiken vandaag al op deze manier Competent-data (uitzendkantoren, HR-tech bedrijven, ...). Bovendien is Competent ook vrij raadpleegbaar via de VDAB-website.

Toekomst

Competent is een dynamisch instrument. De inhoud van de databank wordt voortdurend onder de loep genomen (monitoringsgegevens en feedback van partners en gebruikers) en bijgewerkt. Daarnaast zet VDAB ook in op artificiële intelligentie om de databank systematisch te actualiseren en te verrijken.

1.3. Wat is het verschil tussen VKS en Competent?

De competenties in Competent zijn de basis voor zowel beroepscompetentieprofielen als beroepskwalificaties van VKS. Beide worden opgemaakt in overleg met de sectoren. VKS en Competent zijn evenwaardig maar hebben een andere doelstelling:

  • Een beroepscompetentieprofiel (Competent) is een bemiddelingsinstrument. Het is een beschrijving van alle voor een beroep gevraagde competenties op de arbeidsmarkt en in vacatures. Het doel van een beroepscompetentieprofiel is een optimale matching van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, jobkansen van burgers zo breed mogelijk houden en vacatures vlot invullen.
  • Een beroepskwalificatie (VKS) is een beschrijving van de competenties die nodig zijn om een bepaald beroep uit te oefenen. Het geeft inhoud aan beroepsgerichte opleidingen binnen onderwijs, opleiding en EVC in het kader van kwalificering.

Beide kaders hebben dus een duidelijke functie en meerwaarde binnen de specifieke context waarbinnen ze gebruikt worden. Op termijn zullen ze nog beter op elkaar afgestemd worden.

2. Taalcompetenties: ERK

Wat is het ERK?
Figuur 1. Vaardigheden en niveaus van taalbeheersing volgens ERK.

Het Europees Referentiekader voor Talen (ERK) - ‘Common European Framework of Reference for Languages (CEFR)’ - biedt een gemeenschappelijk kader om het niveau van taalbeheersing te beschrijven. Dit maakt het mogelijk om taalbeheersingsniveaus over de grenzen heen transparant en vergelijkbaar te maken. Het ERK onderscheidt (zie figuur 1): 

  • 5 vaardigheden: lezen, luisteren, schrijven, spreken en gesprekken voeren.
  • 6 niveaus van taalbeheersing: van basisgebruiker (A1 & A2) over onafhankelijke gebruiker (B1 & B2) tot vaardige gebruiker (C1 & C2).
Waarom het ERK gebruiken?

Het ERK biedt een gemeenschappelijk referentiekader bij de uitwerking van leerdoelen, lesprogramma’s en taaltesten. Het wordt in heel Europa gebruikt zowel in het vreemdetalenonderwijs als in het onderwijs aan anderstaligen. Zo zijn de Vlaamse eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor de Moderne Vreemde Talen gelinkt aan de ERK-niveaus. Het ERK is dus hét raamwerk om je taalcompetenties weer te geven, zowel in het binnen- als buitenland.

Ook binnen Europass wordt het ERK gebruikt om je taalcompetenties en kwalificaties in te schalen en zichtbaar te maken over de grenzen heen. Het zelfbeoordelingsinstrument dat Europass aanbiedt, is een goed alternatief voor officiële taaltests.

3. Digitale competenties: DigComp

Wat is DigComp?

In een steeds meer geglobaliseerde en digitale wereld is er binnen onderwijs, opleiding en werkgelegenheid behoefte aan een gemeenschappelijk referentiekader voor het definiëren van digitale vaardigheden. Daarom werd het Europese “Digital Competence Framework for Citizens” (DigComp) ontwikkeld. DigComp 1.0 werd voor het eerst gepubliceerd in 2013 en is op Europees en nationaal niveau een belangrijk referentiekader geworden om de digitale competentie van burgers in kaart te brengen en te verbeteren. DigComp 1.0 vertrekt daarbij van 5 competentiedomeinen:

  • Informatieverwerking
  • Communicatie (en samenwerking) 
  • Contentcreatie 
  • Veiligheid 
  • Probleemoplossing

Per domein worden competenties concreet beschreven op 3 verschillende beheersingsniveaus.

Met de introductie van DigComp 2.0 (2016) werd het aantal beheersingsniveaus opgevoerd tot 8 en kregen de competenties een geactualiseerde beschrijving.

Waarom DigComp gebruiken?
Figuur 2. Doelgroep van DigComp.

Het belang van het zichtbaar maken, assessen en certificeren van digitale vaardigheden hoeft allicht geen betoog, aangezien “digi-taal” in de toekomst dé “universele taalvereiste” wordt op de (internationale) arbeidsmarkt. DigComp mikt hierbij op een brede groep gebruikers (zie figuur 2).1

  • 1. Bron van de figuur: https://ec.europa.eu/jrc/sites/jrcsh/files/DIGCOMP-FINAL-%20UPDATED%2002-06-2016.pdf

4. Soft skills

Wat zijn soft skills?

Soft skills is een ander woord voor transversale vaardigheden die ook wel “21ste-eeuwse vaardigheden” genoemd worden. Concreet gaat het over bijvoorbeeld communicatieve vaardigheden, flexibiliteit, zelfsturing, stressbestendig zijn enz. Soft skills zijn een aanvulling op “hard skills”, de vaktechnische competenties die hierboven reeds ter sprake kwamen en meer jobspecifiek zijn. In tegenstelling tot "hard skills", die relatief gemakkelijk te kwantificeren zijn door middel van tests, officiële kwalificaties of beroepscertificaten, zijn "soft skills" moeilijker in te schatten.

Belang van soft skills

Soft skills kunnen ervoor zorgen dat hard skills nog meer tot hun recht komen. Een verpleegkundige kan bijvoorbeeld vaktechnisch erg sterk zijn, maar om succesvol te zijn in de job, zijn ook empathie, goede communicatie en samenwerking cruciaal. Dit geldt voor veel beroepen.

Werkgevers hechten veel belang aan soft skills bij rekrutering. Ze wegen vaak meer door bij de aanwerving dan cognitieve vaardigheden, deels omdat werkgevers ervan overtuigd zijn dat cognitieve vaardigheden en vaktechnische competenties nog getraind kunnen worden op de werkvloer (Protsch & Solga, 2015).1 Bij het zoeken naar geschikte kandidaten wordt er dan ook vaak naar soft skills gepeild en maken ze het verschil. Dit wordt bevestigd door het Viona-onderzoek “Wijzigingen in jobs, vacatures en vaardigheden” (2018): soft skills worden belangrijker.

  • 1. Protsch, Paula & Solga, Heike. (2015). How Employers Use Signals of Cognitive and Noncognitive Skills at Labour Market Entry. Insights from Field Experiments. European Sociological Review. 31. 10.1093/esr/jcv056.
Soft skills in Competent
Figuur 3. Overzicht van 26 soft skills in Competent, in 5 clusters.

Binnen Competent wordt het onderscheid tussen soft- en hard skills niet als een zwart-wit kwestie gezien. Veel van deze vaardigheden hebben immers zowel een technische- als een persoonlijke component. Zo kan je bijvoorbeeld “klantgerichtheid” enerzijds aanleren via regels en technieken, maar anderzijds zal de persoonlijke ingesteldheid hier ook een grote impact op hebben. Daarom wordt dit binnen Competent gezien als een continuüm met aan de ene zijde de hard skills en aan de andere zijde de soft skills. Heel wat skills kunnen duidelijk links of rechts geplaatst worden, andere staan er ergens tussenin.

In Competent werden 26 soft skills, onderverdeeld in 5 clusters, toegevoegd aan de beroepscompetentieprofielen (zie figuur 3).

Toepassing van competentiekaders binnen Europass

Europass is een initiatief van de Europese Commissie om mobiliteit in het kader van leren en werken te vergemakkelijken.1 Het duidelijk zichtbaar maken van kwalificaties en competenties over de grenzen heen, is daarbij essentieel. Of je nu een stage of vrijwilligerswerk hebt gedaan of je een kwalificatie hebt behaald in het buitenland, steeds is het belangrijk om duidelijk te kunnen maken aan een toekomstige werkgever, opleidings- of onderwijsinstelling wat dat concreet inhoudt. Het kunnen aantonen welke competenties je verworven hebt tijdens je opleiding, stage of vrijwilligerswerk, is ook een meerwaarde voor je CV en je (levenslang) leren.

  • 1. Zie ook https://odin.vlaanderen.be/onderzoek-en-beleid/europass-en-erasmus-toegangspoort-tot-leren-en-werken-europa

Daartoe heeft Europass een aantal tools en diensten ontwikkeld:

  • Het Europass-profiel. Op het Europass-platform kan je gratis een profiel aanmaken met jouw werkervaring, onderwijs, opleiding en persoonlijke vaardigheden. Gebruikmakend van deze informatie maak je in een handomdraai een professioneel en goed gestructureerd CV en motivatiebrief. Bovendien ontvang je dankzij het Europass-profiel jobaanbiedingen en studiemogelijkheden op maat vanuit heel Europa op basis van jouw interesses, ervaringen en competenties. Je hebt de mogelijkheid om al je relevante documenten met betrekking tot je loopbaan (CV, motivatiebrief, referentiebrief, diploma’s, kwalificaties, certificaten…) in ‘Mijn bibliotheek’ bij te houden.  Zo kan je bij elke studieaanvraag of sollicitatie de nodige documenten makkelijk digitaal toevoegen.
  • Het Europass-Diplomasupplement geeft bijkomende informatie over de aard, de inhoud, het niveau en de duur van je bachelor- of masterdiploma. Zo kunnen werkgevers en/of onderwijsinstellingen in het buitenland beter begrijpen wat je kwalificatie inhoudt. Het Europass Diplomasupplement wordt gratis uitgereikt door de hogeronderwijsinstellingen in Vlaanderen.
  • Het Europass-Certificaatsupplement geeft bijkomende informatie over de aard, de inhoud, het niveau en de duur van je beroepsopleiding. Het Europass Certificaatsupplement is gratis beschikbaar voor iedereen die een beroepsopleiding afgerond heeft of een ervaringsbewijs behaald heeft.
  • Het Europass-Mobiliteit-document bewijst en valideert de vaardigheden en competenties verworven tijdens een buitenlandse stage, opleiding of nascholing. Het document wordt vandaag in Vlaanderen voornamelijk gebruikt door onderwijsinstellingen die buitenlandse stages organiseren voor hun leerlingen uit het tso en bso in het kader van een projectaanvraag Erasmus+.

Europass biedt daarnaast een overzicht van alle leermogelijkheden binnen Europa. De beroeps- en onderwijskwalificaties (VKS) worden op korte termijn raadpleegbaar via Europass.

De competentiekaders besproken in dit artikel worden gebruikt bij het opmaken van Europass Mobiliteit-documenten. Deze kaders helpen om de verworven competenties tijdens een buitenlandse stage, vrijwilligerswerk of opleiding duidelijk te omschrijven en transparant te maken over grenzen heen. Ook in het Europass-profiel en het CV wordt er gebruik gemaakt van het Europees Referentiekader voor Talen (ERK) en zal de nieuwe geüpdatete versie van het Europese “Digital Competence Framework for Citizens” (DigComp) geïntegreerd worden.

Meer info over Europass

In elke lidstaat is een Nationaal Europass Centrum (NEC) gevestigd dat de activiteiten rondom Europass coördineert en in eigen land promoot. In Vlaanderen is het NEC gesitueerd in Epos vzw in nauwe samenwerking met de VDAB en het Departement Onderwijs en Vorming.

Was deze informatie nuttig?

Bedankt voor uw feedback!
Referenties

 

Nuttige websites:

Contactgegevens Nationaal Europass Centrum Vlaanderen:

Epos vzw, Koning Albert II-laan 15, 1210 Brussel, +32 (0)2 553 95 91

VDAB Europees Beleid, Keizerslaan 11, 1000 Brussel, +32 (0)2 506 04 48, europass@vdab.be

Recente blogberichten